Баянхонгор аймаг http://bayankhongor.nutag.mn/ ru Баянхонгор аймаг DataLife Engine Оройн хоолны 5 хялбар жор http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2619 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2619
Өнөөгийн хурдацтай амьдралын хэв маяг хүмүүсийг үргэлж яарч, завгүй байх нөхцөлд хүргэж байна. Ажил, сургууль, гэр бүлийн үүрэг хариуцлагаас шалтгаалан олон хүн оройн хоолондоо их цаг зарцуулж чаддаггүй. Тиймээс хурдан, амттай бөгөөд хийхэд хялбар хоолнууд нь завгүй өдөр тутмын амьдралд хамгийн тохиромжтой сонголт болдог.

1. Үхрийн махтай ногоотой хуурга

Үхрийн махтай ногоотой хуургаОрц:
  • Үхрийн мах – 300 гр
  • Сонгино – 1
  • Лууван – 1
  • Амтат чинжүү – 1
  • Шар буурцгийн соус, давс, перец
Хийх арга:
  1. Махаа нимгэн хэрчинэ.
  2. Сонгино, луувангаа хуурна.
  3. Махаа хийж шаргал болтол нь хуураад амтална.
  4. Будаа эсвэл талхтай идэхэд тохиромжтой.

2. Гурилтай шөл

Гурилтай шөлОрц:
  • Мах – 250 гр
  • Гурил – 1 аяга
  • Сонгино
  • Давс
Хийх арга:
  1. Махаа чанаж шөл гаргана.
  2. Гурилаа элдээд жижиг тасалж хийнэ.
  3. Сонгино, давсаар амтлаад 10 минут буцалгана.

3. Мексик маягийн буррито

Мексик маягийн бурритоОрц:
  • Тортилла гурил
  • Татсан мах – 200 гр
  • Будаа
  • Бяслаг, ногоо
Хийх арга:
  1. Махаа амтлаад хуурна.
  2. Бүх орцоо тортиллад бооно.
  3. Хайруулын тавганд бага зэрэг шарна.

4. Солонгос кимчитэй будаатай хуурга

Солонгос кимчитэй будаатай хуургаОрц:
  • Агшаасан будаа – 2 аяга
  • Кимчи – 1 аяга
  • Гахай эсвэл үхрийн мах – 150 гр
  • Өндөг – 1
Хийх арга:
  1. Махаа шарна.
  2. Кимчи, будаагаа нэмээд хуурна.
  3. Дээрээс нь шарсан өндөг тавьж иднэ.

5. Сонгинотой үхрийн махан шөл

Сонгинотой үхрийн махан шөлОрц:
  • Үхрийн мах – 300 гр
  • Сонгино – 3
  • Сармис – 2 хумс
  • Масло – 1 халбага
  • Ус эсвэл махны шөл – 1 литр
Хийх арга:
  1. Сонгиноо нимгэн хэрчээд маслоор удаан хуурч бор өнгөтэй болгоно.
  2. Махаа нэмээд 5–7 минут шарна.
  3. Ус эсвэл шөлөө хийж 30 минут зөөлөн буцалгана.
  4. Давс, перецээр амтлана.
]]> zulaa Wed, 27 May 2026 15:01:44 +0800 АН-ын лидер О.Цогтгэрэл үү, С.Баярцогт уу? http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2618 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2618
Сүүлийн үед “...Улс төрийн намууд лидерийн хомсдолд орсон” гэх дүгнэлт хаа сайгүй яригддаг боллоо. Улс төрийн намууд лидергүй учир улс төрийн тогтворгүй, эмх замбараагүй байдал тасрахгүй, үүнийг улс төрийн намууд хазаарлаж дөнгөхгүй, эсрэгээрээ нөлөөнд нь автах болжээ. Ингэж дүгнээд байгаа юм. Хамгийн гол нь, улс төрийн намуудын нэр хүнд ч ташраараа уналаа. Тэр тусмаа, Монголын улс төрийн хоёр том нам дагаж хямраад байгаа нь нотолгоо болоод байх шиг. 
Уг нь, МАН, АН-ын хувьд намын даргатай, генсектэй, бүтцийн байгууллагууд нь хэвийн ажиллаад л байгаа харагддаг. МАН-ын даргаар Н.Учрал, генсекээр Я.Содбаатар, АН-ын даргаар О.Цогтгэрэл, генсекээр С.Баярцогт томилогдсон ажиллаж байна. Хоёр дарга нь залуу, хоёр генсек нь туршлагатай улстөрчид гэхэд болно. Гэхдээ, энд нэг өөр зүйл бий. МАН-ын генсек даргаа давж үг, үйлдэл хийдэггүй, эдний намд тийм туршлага байдаггүй юм. Харин АН-д өөр байдал ажиглагдаад эхэлсэн. С.Баярцогт генсек болсноосоо хойш камерын өмнө, микрофоны ард байнга үзэгдэх болсон. Заримдаа, АН-ын бодлогын асуудлаар намын даргынхаа ярьснаас эсрэгийг яриад зогсож байдаг. Тиймээс, “…АН-ын лидер нь О.Цогтгэрэл үү, С.Баярцогт уу” гэдэг асуулт тавигдаад байгаа юм. Гэхдээ эхлээд “…Лидер гэж хэн бэ” гэдгийг эргэж нэг харах хэрэгтэй.
Онолд улс төрийн намын лидерт таван шинж заавал байх ёстой гэж үздэг. Энэ нь, нэгт, алсын хараа ба стратегийн сэтгэлгээтэй, хоёрт, олон нийтэд нөлөөлөх чадвартай, гуравт, хариуцлага ба шийдэмгий байдалтай, дөрөвт, уран илтгэх чадвартай, тавд, ёс зүйтэй, шударга ёсыг баримталдаг байхыг шаарддаг байна.
Өөрөөр хэлбэл, улс төрийн лидер нь нийгэмд тулгамдаж буй асуудлыг олж харах, түүнийг шийдвэрлэх тодорхой төлөвлөгөөг боловсруулах, ирээдүйг зөв төсөөлөх чадвартай, бусдыг үг яриа, итгэл үнэмшил, үзэл санаагаараа дагуулах, олон нийтийн дэмжлэгийг авах өндөр ур чадвар буюу харизмтай, хүндрэлтэй нөхцөл байдалд зөв шийдвэр гаргах, түүнийхээ үр дүнг хүлээх чадвартай, өөрийн санаа бодлыг олон нийтэд ойлгомжтой, үнэмшилтэйгээр илэрхийлэх, харилцааны өндөр соёлтой, ард түмний эрх ашгийг дээдлэх, нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлдэг байх чадвар шаардлагатай байдаг.
Харин уг “лидер” хэмээх шалгуурт О.Цогтгэрэл, С.Баярцогт хоёр хэр зэрэг нийцдэг вэ. Энэ сонирхолтой хариутай. АН-ын дарга О.Цогтгэрэлийг улс төр судлаачид, олон нийтийн зүгээс “…Бизнес эрхлэгчийн хувиар хуримтлуулсан удирдлагын туршлага дээрээ тулгуурлан улс төрд шийдэмгий, эрх баригчдын алдааг шүүмжилсэн сөрөг хүчний хатуу байр суурийг баримталдгаараа танигдсан лидер” гэж тодорхойлдог. Түүний манлайлах шинж нь зарчимч, бизнесийн суурьтай, шүүмжлэлт хандлагатай гэдэг дээр тодордог. Тухайлбал, түүнийг УИХ-д олонх, цөөнхийн зааг ялгааг хатуу баримтлах ёстой гэж үзэн, АН-ыг эрх баригч МАН-тай хамтарсан Засгийн газарт орохыг эсэргүүцэж, сөрөг хүчний хяналт тавих үүргийг чухалчилдгаар нь зарчимч гэдэг байна. Мөн, “ТЭСО” группийг үүсгэн байгуулж, удирдаж ирсэн нь түүнд макро эдийн засаг болон төсөв, татварын бодлогыг шүүмжлэх, бизнесийн салбарын гажуудлыг ил гаргах боломж олгодгоороо бизнесийн суурьтай байдлаа давуу тал болгосон гэдэг. Нийгэмд буй шударга бус байдал, төрийн өмчит компаниудын үрэлгэн байдал, авлигын асуудалд шүүмжлэлтэй ханддаг нь сөрөг хүчний лидер байхад яв цав тохирдог. Ерөнхийдөө, О.Цогтгэрэлийг шийдэмгий байр суурьтай хатуу удирдагч гэдэг. Харин АН-ын дотоод шинэчлэл, нэгдмэл байдлыг хангах тал дээр шүүмжлэгддэг.
Генсек С.Баярцогт бол АН-ын хамгийн нөлөө бүхий, туршлагатай улс төр, эдийн засгийн лидерүүдийн нэг гэгддэг. Хар залуугаасаа улс төрд хөл тавьсан. АН-ын бодлого, тэр байтугай Монгол Улсын эдийн засгийн томоохон шийдвэрүүдэд гол үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Сайн муу нь тэнцсэн хоёр туйлт улстөрч гэгддэг. “… С.Баярцогт лидер мөн үү” гэвэл, улс төрийн арвин туршлагатай, АН-ын стратегийг тодорхойлогч, оюуны чадамж ба эдийн засгийн мэдлэгтэй гэж үнэлэгддэг.
Өөрөөр хэлбэл, С.Баярцогтыг эдийн засаг, хууль эрх зүйн өндөр мэдлэгтэй, удирдан чиглүүлэх чадвартай гэж үнэлдэг. АН-ынхан “…С.Баярцогтын мэдлэг, чадварыг намдаа болон улс орондоо зөв ашиглах нь үр дүнтэй” гэсэн байр суурийг илэрхийлдэг.
С.Баярцогтын лидер мөн үү, биш үү гэдэг дээр хамгийн их маргаан УИХ-ын 2024 оны сонгуулийн өмнөх нэр дэвшүүлэх үйл ажиллагааны үеэр болж байв.
Түүнийг АН-ын жагсаалтын ес дээр бичсэн, бас бичээгүй гэх асуудал үүсэхэд тус намынхан хоёр талцаад нэлээд “юм” болж байв. Нэг хэсэг нь “…С.Баярцогттой жагсаалт санал авахгүй” гэж байв. Харин нөгөө хэсэг нь “…С.Баярцогт жагсаалтаас хасагдчихаад жинхэнэ лидерийн зангараг гаргалаа. Уг нь жагсаалтын чимэг, зүтгүүр нь байсан юм” гэцгээж байсан юм.
С.Баярцогт намынхнаасаа гадна олон нийт, нийгмийг нь талцуулан шуугиулдаг. Тэр нь түүний сөрөг талуудтай холбоотой. С.Баярцогтыг Сангийн сайд байсан 2009 онд Монгол Улсын Засгийн газар Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулсан. Тэр гэрээ нь Монгол Улсад хохирол учруулсан хэмээн олон нийтийн зүгээс хүчтэй шүүмжилдэг. Түүгээр С.Баярцогтын нэр хүнд нэлээд сэвтсэн. Үүнээс гадна, тэрээр 2014 онд оффшор дансны дуулианд холбогдсон. Түүгээрээ хууль эрх зүйн маргаануудтай холбоотой байсаар ирсэн. Нэг үгээр хэлбэл, С.Баярцогтыг улс төрийн хүрээнд бодлого тодорхойлох хэмжээний өндөр чадвартай лидер гэдэг ч Оюу толгойн гэрээ, оффшорын асуудлаар ёс зүй, эрх зүйн чадамж байхгүй гэж үздэг улстөрчид, олон нийтийн багагүй хэсэг бий. Хэдийгээр ийм эсрэгцэл олон жил үргэлжилж буй ч С.Баярцогт зүтгэсээр байгаад АН-ын генсек болж чадсан. Албан тушаалд очсоноосоо хойш улс төрийг тасралтгүй хийж явна. Гэхдээ АН-ын генсекийн албан тушаал бол гадагшаа том улс төр хийхээс өмнө намынхаа дотоод эв нэгдлийг хангах нь нэн тэргүүний хийх ажил нь юм. Тэр энэ тал дээр ямар үр дүн гаргаж байгаа нь одоогоор тодорхой буй байгаа юм.
Ингээд ерөнхийд нь улс төрийн лидерийн алсын хараа ба стратегийн сэтгэлгээтэй, олон нийтэд нөлөөлөх чадвар буюу харизмтай, хариуцлага ба шийдэмгий байдалтай, уран илтгэх чадвартай, ёс зүй, шударга ёсыг баримталдаг байх таван шинжээр харвал АН-ын дарга О.Цогтгэрэлд хариуцлага ба шийдэмгий байдалтай, ёс зүй, шударга ёсыг баримталдаг гэх хоёр нь, генсек С.Баярцогтод алсын хараа ба стратегийн сэтгэлгээтэй, олон нийтэд нөлөөлөх чадвар буюу харизмтай, уран илтгэх чадвартай гэсэн гурван шинж нь байна. Тиймээс “…Тэд лидер мөн үү” гэх асуулт тавигддаг бололтой. Гэвч, өнөөдөр нэгэнт АН-ын удирдлагад томилогдож, сонгогдсон хоёр тул 2027, 2028 оны сонгуулиудад тус нам тэдний “толгой”-гоор оролцоно. Харин эдгээр сонгуулиудад АН-д намын даргынх нь бодлого, стратеги жин дарж хэрэгжих үү, эсвэл генсекийнх нь үү. Үүгээрээ улс төрийн хүрээнийхний сонирхлыг татсаар байгаа юм.
 
Б.ГАРЬД
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
2026 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 25. ДАВАА ГАРАГ. № 99 (7841)
]]> zulaa Tue, 26 May 2026 12:04:21 +0800 Ажлын байрны бэлгийн дарамтад төрийн албан хаагчид илүү өртдөг http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2617 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2617
“Жоомоо алах гээд байшингаа шатаав даа. Байгууллагын нэр хүнд бодсонгүй” 
 
Кейс-1
 
“2024 оны хоёрдугаар сард Б.Эрдэнэтулга нь ШЕЗ-д Гүйцэтгэх нарийн бичгийн даргаар томилогдсон. /ЕТГ-т ахлах референт хийж байсан. Өмнө нь мөрдөгч байсан/. Манай чиг үүргийг мэдэхгүй учир “Ажлаа тайлбарлаж өгөөрэй” гэсэн. Тэгээд шөнө оройн цагаар мессеж бичдэг болж, шөнийн 01:00 цагт хүртэл бичнэ. Нэг удаа Турк руу томилолтоор явахаар болоход “Надтай ойр яваарай” гэсэн. Үүнийгээ уулзах таарах бүртээ сануулан биед хүрэх жишээний байсан.
 
Орон тоо дутуу, ажил их байсан учраас төлөвлөгөөний ажлуудаа шахаад хоёр ажилтантайгаа хамт ажиллаж байтал Б.Эрдэнэтулга согтуу орж ирээд үс гэзэг оролдож “Гараад ир” гэж дуудсан. Очтол “Турк явахаа мэдэж байгаа биз дээ, ойр явна шүү” гэхээр нь "Яагаад үүнийг ахин дахин сануулаад байгаа юм бэ" гэтэл уурласан.
 
Тэр шөнө нь би унтаж чадаагүй дарамттай байсан учраас өглөө нь ирээд “Таны эдгээр үйлдлүүд ажлын байрны бэлгийн дарамт шиг ойлгогдож байна” гэж viber-аар нь бичсэн. Энэ цагаас хойш дарамт эхэлсэн. Ажилтнуудын дэргэд “Чамайг зайлуулна, их зантай хүүхэн өөрийгөө юу гээд бодсон юм бэ” гэх мэтээр орилж хашгичдаг байсан. Ингээд байхаар байгууллагын ажилчид надаас зайгаа барьж, харьяалах ажилтнууд миний үүрэг даалгаврыг биелүүлэхээ больсон. Улмаар аравдугаар сард бүтэц хийхдээ албан тушаал бууруулсан. 2025 оны нэгдүгээр сарын сүүлд цалингийн задаргаа и-мэйлээр ирэхэд албан тушаал буурснаа албан ёсоор мэдсэн. Ажиллах нөхцөл хүнд байсан тул ХЭҮК-т “Ажлын байрны бэлгийн дарамтаас үүдэлтэй дарамт шахалт үзүүлээд байна” гэж 2025 зургаадугаар сарын 2-нд хандсан. ХЭҮК есдүгээр сарын 2-нд шалгалтаар ирсэн. Гэвч ХЭҮК миний асуудлыг бүрэн дүгнээгүй.
 
Гишүүн нь дуудаад “Ажлын байрны бэлгийн дарамт үзүүлсэн байж болзошгүй гэж үзэж байгаа. Гэхдээ танай даргын нэр хүнд…” гэхээр нь би “Та юу яриад байна” гэтэл “Чиний чат дэлгэгдвэл эвгүй шүү дээ” гэхээр нь би “Тэр чатнаас яагаад ичих юм хэлснээр чинь авна шүү” гэж хэлээд гарсан. Шийдвэр нь гарна гэсэн хугацаандаа гараагүй. Тэгж байгаад гарсан шийдвэр нь “Ажлын байрны бэлгийн дарамт байхгүй. Найрсаг харилцаа өрнүүлсэн байна” гэж өөрчлөгдсөн байсан.
 
ХЭҮК гурван сарын харилцсан чатыг утаснаас маань нэр дугаартай нь тулгаж үзээд дэлгэцийн бичлэг хийлгүүлж авсан. Энэ чатад шөнө орой бичсэн, “Турк явахдаа ойр яв” гэдэг нь байгаа. Харин гар хөл барих, үс гэзэг оролдоход хамт байсан хоёр ажилтны нэг нь “Тийм зүйл болоогүй” гэсэн бол нөгөө нь “Санахгүй байна” гэж мэдүүлсэн байсан. Бас шинэ жилээр намайг тэврээд “Чи яагаад намайг тоохгүй байгаа юм. Хөгшин гээд тоохгүй байгаа юм уу” гэх үед хажууд байсан ажилтан ХЭҮК-т мэдүүлэг өгөхдөө худлаа ярьсан байсан. Учир нь тэр хүн найзынх нь дүү юм. ХЭҮК-оос хамгаалалт хүсээд хариу байхгүй. Сүнжид даргад аравдугаар сарын 21-нд “Гишүүн чинь амаар хэлснээсээ өөр шаардлага гаргалаа. Мөн миний өгсөн баримт гомдлыг бүрэн дүгнэж шалгасангүй. Ахиад хянуулъя” гэхэд мөн л хариу өгөөгүй. 2025 оны аравдугаар сарын 1-нд байгууллагын ажилтнуудын хурал зарлаж уг хурлаар бүхэлдээ гомдол гаргасан намайг буруутгаж, тухайн үеийн ШЕЗ-ийн дарга, зарим гишүүд /Зүмбэрэллхам/ “Жоомоо алах гээд байшингаа шатаав даа. Байгууллагын нэр хүнд бодсонгүй” гэж анхааруулга өгсөн. Мөн гомдолд дурдсан асуудал тогтоогдоогүй гэж нийт ажилтнуудын хурал дээр мэдэгдсэн билээ. Тогтоогдоод шаардлага ирсэн байхад бүхэл бүтэн байгууллагынхаа ажилтнуудыг өмнөө суулгаад ШЕЗ-ийн гишүүн худал хэлсэн. 
 
ХЭҮК-ын шаардлагыг тэс өөрөөр Шүүхийн захиргааны дээд байгууллага ШЕЗ тайлбарласан нь гэм буруутай үйлдэл биш үү. Тэгэхдээ Зөвлөлийн дарга нь нийт ажилтнуудын хурлаараа “хариуцлагатай байж сураасай” гээд зориуд хоёр хүнд арга хэмжээ авснаа зарласан нь Б.Эрдэнэтулга биш харин Ч.Ханддулам миний бие бас нэг дарга байлаа.
 
Сахилгын шийтгэл оногдуулсан тушаалыг нийт ажилтнуудын дунд нэр зарлаж оноож байв. Ганцаарчилсан хэлбэрээр сануулах сахилгын шийтгэл өмнө өгсөн байснаа түүнийгээ олны өмнө зарласан нь нээлттэй хэлбэрээр сануулах гээд өөр хэлбэрээр дахин шийтгэсэн гэсэн үг. Мөн энэ тушаал нь шүүхэд хандаад хүчингүй болгуулахаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд байхад дахиж тушаал дээрээ арга хэмжээ авахаар мэдэгдэл өгч хариу тайлбар шаардаж байсан. ХЭҮК-ын тухай хуулийн 28 дугаар зүйлийн 28.1, 28.2 дахь хэсэгт зааснаар 30 хоног дотроо арга хэмжээ авсан. Гэхдээ шаардлагын эзэнд биш харин гомдол гаргасан надад арга хэмжээ авсан. Шаардлага 2025 оны есдүгээр сарын 22-нд ирж, харин би аравдугаар сарын 13-нд халагдах тушаалаа авсан юм. 2025 оны аравдугаар сарын 13-нд шинэ шүүгч гишүүд ирэхэд энэ бүх асуудлыг бичиж тавууланд нь өгсөн. 2026 оны хоёрдугаар сарын 12-нд мөн хүний нөөцийг хангах чиг үүргийн хороонд зөвлөлийн даргад хандсан хариу өгөөгүй. Төрийн байгууллага, тэр тусмаа ШЕЗ ийм байж болохгүй. ХЭҮК-ын шаардлагын хариуд ямар хариу гаргасан талаар тухайн үеийн болоод сүүлд томилогдсон ШЕЗ-д хандаж албан бичиг гаргаад хариу аваагүй л явна. Тэгтэл “Хариуцлага тооцох шаардлагагүй” гээд хариултыг хэдийнэ өгчихсөн явжээ. Үнэхээр энэ бурангуй явдал надаар дуусаасай. Надаас өөр хүмүүс ийм шударга бусыг битгий туулаасай гэж хүсч байна.
 
Нийгэмд шударга ёсыг тогтоох шүүгчдийг томилдог, шүүхийн Тамгын газруудаа мэргэжил арга зүйгээр хангадаг хариуцлагатай байгууллага өөрөө ийм байж болох уу” хэмээн хохирогч эмэгтэй ярьсан юм.
 
Ажлын байрны бэлгийн дарамтад өртсөн талаараа “шүгэл үлээсэн” эмэгтэй асуудлаа шийдвэрлүүлэх нь бүү хэл буруутан болчихсон тохиолдлыг дээрх кейс харуулж байна. Энэ мэт зарим хүний хувьд ажлын байр нь эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллаж, ур чадвараа хөгжүүлэх газар бус, айдас, дарамт мэдэрдэг орчин болж хувирдаг. Тэр дундаа бэлгийн дарамт гэх үл үзэгдэх хэр нь гүн шарх үлдээдэг асуудал олон хүний хувьд сэтгэлийн шаналал, дарамтад өртөх нөхцөл байдал болсоор байна. Иймд энэ удаагийн “Нийгэм-асуудал” буландаа Төрийн захиргааны болон үйлчилгээний албан хаагчийн ажлын байрны бэлгийн дарамттай холбоотой тулгамдсан асуудлыг хөндөж байна.   
 
“Соёлын болон орон нутаг дахь төрийн байгууллагуудтай холбоотой ажлын байрны бэлгийн дарамтын талаарх гомдол түлхүү ирсэн”
 
сонин mn
2025 оны байдлаар төрийн 4330 байгууллагад 213.611 төрийн албан хаагч ажиллаж байна. Төрийн албан хаагчдын хамгийн их буюу 52.7 хувь нь Улаанбаатар хотод, хамгийн бага буюу 0.6 хувь нь Говьсүмбэр аймагт ажиллаж байна. Тэгвэл ХЭҮК-ийн Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх 21 дэх илтгэлд дурдснаар ажилтнуудын 70 орчим хувь ажлын байрны бэлгийн дарамт байгааг хүлээн зөвшөөрсөн, түүнд өртөгчдийн 90 гаруй хувь нь эмэгтэйчүүд, үйлдэгчдийн 70 орчим хувь нь эрэгтэйчүүд байна гэсэн дүн гарчээ.
 
Ажлын байрны бэлгийн дарамтад өртөх тохиолдол, гомдол мэдээллийн талаар ХЭҮК-ийн Гомдол хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга Г.Ууганбаяраас тодрууллаа. Тэрээр “ХЭҮК жилд дунджаар 1400 гаруй гомдол мэдээлэл хүлээн авдаг. Үүнээс 17-18 хувь нь хөдөлмөрлөх эрхтэй холбоотой гомдол байдаг.
 
Үүн дотроо ажлын байрны бэлгийн дарамттай холбоотой гомдол жилд дунджаар 10 гаруй ирж байна. 2026 оны эхний улирлын байдлаар таван гомдол мэдээлэл ирсэн. Нийт гомдол мэдээллийн тоотой харьцуулахад маш бага тоо мэт боловч ажлын байрны бэлгийн дарамттай холбоотой гомдол ил байдаг зүйл биш. Зөвхөн хоёр хүний хооронд үйлдэгддэг учраас гуравдагч этгээдэд мэдээлэх, шалгуулахад нэлээд хүндрэлтэй, хүний нэр төр, эмзэг мэдээлэлтэй холбогддог учраас түгээмэл мэдээлээд байх нь хомс байдаг. Тиймээс “Жендэрийн тухай хууль, “Хөдөлмөрийн тухай хууль”, “Төрийн албаны тухай хууль”-аар үүрэг болгож зохицуулснаар урьдчилан сэргийлэх ажлуудыг хийх ёстой. Бэлгийн дарамт гэдэг нь заавал бэлгийн харилцаанд орсон тохиолдлыг хэлэхгүй. Үг хэл, биеийн хэлэмж зэргээрээ тухайн хүнд таагүй сэтгэгдэл төрүүлж байгаа бэлгийн сэдэлтэй үйлдлийг хэлнэ. Ажлын байрны бэлгийн дарамттай холбоотой асуудлыг Зөрчлийн тухай хууль, Жендерийн эрх тэгш байдлыг тухай хуулиар зохицуулдаг. Ажлын байрны бэлгийн дарамттай холбоотой асуудлыг хөдөлмөрийн хяналтын усын байцаагч, цагдаагийн байгууллага, ХЭҮК, байгууллагын дотоод хяналт ёс зүйн дэд хороо зэрэг энэ төрлийн асуудлыг хянан, шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий олон байгууллага бий. Тиймээс манай дээр ирж байгаа гомдлын тоог энэ төрлийн зөрчлийн үзүүлэлт гэж харах нь өрөөсгөл юм” гэлээ. Сүүлийн 3-4 жилд ХЭҮК-д ирсэн гомдол мэдээлэлд ихэвчлэн төрийн албан хаагчид ажлын байрны бэлгийн дарамтад өртөж байгаа гомдол ирж байгаа аж. Үүн дотроо соёлын болон орон нутаг дахь төрийн захиргаа, үйлчилгээний байгууллагуудтай холбоотой энэ төрлийн гомдол түлхүү ирж байгаа юм.
 
Тодруулбал, Соёлын салбар буюу театр урлагийн байгууллагуудад “Удирдах албан тушаалтнууд гүйцэтгэх албан тушаалтнууддаа ажлын байрны бэлгийн дарамт үзүүлж байна” гэх гомдол мэдээлэл ХЭҮК-д түлхүү ирдэг байна. 
 
Энэ хүрээнд ХЭҮК-оос удирдамжийн дагуу театр, урлагийн байгууллагуудад хяналт шалгалт хийж, зөвлөмж шаардлагыг Соёлын сайдад хүргүүлжээ. Сүүлийн 10 жилд ХЭҮК-д ажлын байрны бэлгийн дарамттай холбоотой 74 гомдол ирсний ердөө нэг тохиолдол нь эрэгтэй, 73 нь эмэгтэй хүн бэлгийн дарамтад өртсөн тухай гомдол байжээ. Энэ нь дээрх асуудлын талаар хүн бүр ил тод мэдээлж чаддаггүйн дээр эмэгтэйчүүд гол хохирогч нь болдогтой холбоотой юм. Монголын эмэгтэйчүүдийн сангаас 2016 онд хийсэн цахим судалгаагаар ажлын байран дахь бэлгийн дарамтад өртсөн хохирогчдын 97.5 хувийг эмэгтэйчүүд, 2.5 хувийг эрэгтэйчүүд эзэлжээ. Мөн ажлын байран дахь бэлгийн дарамт үйлдэгчдийн 97.5 хувь нь эрэгтэйчүүд, 87.4 хувь нь дээд боловсролтой, 69.2 хувь нь удирдах албан тушаалтнууд байна гэжээ.
 
Ажлын байрны бэлгийн дарамт гэж юуг хэлэх талаар мэддэггүй…
 
Кейс-2
 
“Манай хэлтсийн дарга нурууг минь илэх, “Чиний талд шүү, “Янз бүрийн асуудал гарвал хэлээрэй”, “Ажил хүнд байвал сольж өгөх” гэх мэтээр бэлгийн дарамтын сэдэлтэй үйлдлүүд үзүүлж эхэлсэн. Саналыг нь зөвшөөрөхгүй болохоор “Чам дээр ирээд гацна гэж байхгүй шүү” гэж утсаар ярьж, мессеж бичдэг.
 
Нэг удаа даргыг дуудахад би хамт ажилладаг найз эмэгтэйдээ бүх үнэнийг хэлээд дагуулаад очсон бөгөөд дараа нь тэр эмэгтэйг ажлаас халсан. Түүнээс хойш дарга надад “Энэ галзуу солиотой эмэгтэй намайг гүтгэсэн” гэдэг нэр зүүж, ажлаа хийх нөхцөлгүй болгож, хамт олонд намайг буруугаар ойлгуулсан.
 
Намайг манай ажлынхан сонин харцаар харж, буруутгасан тул даргаас ирсэн мессежийг үзүүлэхээс өөр аргагүй байдалд хүргэсэн. ...дугаарын утаснаас "...даргатайгаа хэзээ уулзах юм, санаа зоволтгүй, бид нас биед хүрсэн эр, эм хүмүүс. Би чамаас хайр халамж хүсэж байна. Чи сэтгэл гаргавал би чадах бүхнээ хийнэ. Би чамайг маш их хүсдэг, ойлгооч муу даргыгаа. Чи даргатайгаа хэзээ уулзах юм. Чамайг дөрвөн жил хүлээж байна. Би чамд татагдаж байна. Ганц удаа тэгэх үү, ахиж чамайг зовоохгүй...Чи халагдсан, муу новш, ямар ч сэтгэл байхгүй чи муу баас би чамайг ажилд авдаг буруудсан байна. Ямар ч байсан ажлаа ол, чамайг ажиллуулахгүй..." гэх зэргээр 48 мессежийг дарга надад удаа дараа илгээж улмаар орон тоог цомхотгох үндэслэлээр ажлаас халсан” гэж хохирогч эмэгтэй ярьсан юм.
 
Дээрх тохиолдол дээр ажилтандаа үг хэл, биеийн хэлэмжээр бэлгийн дарамт үзүүлсэн нь харагдаж байна. Гэтэл зарим хүмүүс дээрхтэй төстэй үйлдлийг бэлгийн дарамт гэж мэдэхгүй байгаа нь ажлын байрны бэлгийн дарамт үйлдэгдэх, цаашид даамжрах шалтгааныг бий болгож байна.
 
Хүмүүс ихэвчлэн хэт ноцтой, ил тод үйлдлийг бэлгийн дарамт гэж ойлгох нь бий. Гэтэл бодит байдал дээр +21 онигоо, наргиа зэргээс эхэлдэг байна. Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн дөрөвдүгээр зүйлийн 4.1.7-д бэлгийн дарамтын үйлдлүүдийн талаар тодорхой заасан байдаг.
 
“Ахимаг насны төрийн албан хаагчдын дунд бэлгийн дарамтын талаарх ойлголт тааруу хэвээр байна” 
 
сонин mn
ХЭҮК-ын 2021 оны судалгаанд оролцсон гурван төрийн захиргааны албан хаагч тутмын нэг нь бэлгийн агуулгатай асуулт тавих, хошигнол, онигоо ярих, дуу авиа гаргахыг, дөрвөн хүний нэг нь өмссөн хувцас, биеийн хэлбэр, галбир, бэлгийн ажил эсвэл чадавхын тухай дүрслэн ярихыг, таван хүний нэг нь хүсээгүй байхад нь удаа дараа болзоонд урих, гэр, машин, өрөөнд урих, дуудах бэлэг өгөх, халамжлахыг, таван хүний нэг нь таагүй санагдуулахаар хэт удаанаар ширтэхийг бэлгийн дарамт биш гэж хариулжээ. Харин 2022 оны судалгааны дүнгээр бэлгийн дарамт бүхий үйлдлүүдийг биш гэж үзэх үзүүлэлт бага зэрэг буюу 0.2-1.1 хувиар буурсан хэдий ч бэлгийн дарамтын зарим үйлдэл, хэлбэрүүдийг таниулах цаашлаад эмэгтэй төрийн захиргааны албан хаагчид хувийн орон зайгаа хамгаалах зэргээр урьдчилан сэргийлэх мэдлэг хэрэгцээтэй байсаар байгааг харуулж байна. 
 
2021, 2022 оны судалгааны дүнг насны бүлгээр шинжлэхэд 50-иас дээш насны төрийн захиргааны албан хаагчдын хувьд бэлгийн агуулгатай асуулт тавих, хошигнол, онигоо ярих, дуу авиа гаргах (32.9 хувь, 35 хувь), өмссөн хувцас, биеийн хэлбэр, галбир, бэлгийн ажил, согог, эсвэл чадавхын тухай дүрслэн ярих (32.9 хувь, 28.2) хувь, бэлгийн санаархал бүхий эсвэл бэлгийн харилцаанд орох тухай захидал, мессеж илгээх (18.2 хувь, 13.2 хувь), бие махбодод нь хүрэх, ойртох, наалдах (29.3 хувь, 16.7 хувь), таагүй санагдахаар хэт удаанаар ширтэх (27.4 хувь, 26.7 хувь) зэрэг үйлдлүүдийг ажлын байрны бэлгийн дарамт гэж үзээгүй. Үүнээс харахад бэлгийн дарамтын зарим үйлдлүүдийг таних мэдлэг хандлага өмнөх онтой харьцуулахад харьцангуй дээшилсэн ч ахимаг насны төрийн захиргааны албан хаагчдын дунд бэлгийн дарамтыг таних, бэлгийн дарамтын талаарх ойлголт тааруу хэвээр байна гэж ХЭҮК-ийн тайланд дурджээ. 
 
Харин 30 хүртэлх насны төрийн захиргааны албан хаагчид өмссөн хувцас, биеийн хэлбэр, галбир, бэлгийн ажил, согог, эсвэл чадавхын тухай дүрслэн ярих (2021 онд 28.8 хувь, 2022 онд 26 хувь), бэлгийн дур сонирхлоо далдуур сануулсан зураг, шог зураг, хөдөлгөөн үзүүлэх (2021 онд 19.5 хувь, 2022 онд 17 хувь), бэлгийн агуулга бүхий эд зүйлс, зураг, бичлэг үзүүлэх (2021 онд 20.7 хувь, 2022 онд 17.1 хувь) зэрэг үйлдлийг ажлын байрны бэлгийн дарамт мөн хэмээн үзэхгүй байгаа юм. Харамсалтай нь олон хүн энэ талаар дуугарч чаддаггүй. Учир нь тэднийг буруутгах вий, ажил нь эрсдэлд орох вий, хамт олон нь үл ойшоох вий гэсэн айдас байдаг. “Чи хэт эмзэг байна”, “Тэр угаасаа тийм хүн”, “Тоглосон юм биш үү” гэх мэт үгс асуудлыг улам гүнзгийрүүлэх шалтгаан болдог байна. Үнэндээ хохирогч дуугүй байх тусам дарамтлагч улам зоригждог.
 
2021 онд 92 эмэгтэй, 2022 онд 82 эмэгтэй “хүчиндүүлэх” үйлдлийн хохирогч болсноо илэрхийлжээ
 
Ажлын байрны бэлгийн дарамт нь эрхшээлдээ оруулах тактик, тэвчишгүй орчин, айдас бий болгох байдлаар илэрдэг байна. Энэ төрлийн гэмт хэргийн байгууллагад нөлөөлөх хор уршиг нь байнгын харилцагч, үйлчлүүлэгчээ алдах, байгууллагын хөдөлмөрийн бүтээмж буурах, ажилтнууд айдас түгшүүрт автаж чадварлаг ажилтнууд ажлаасаа гарах.
 
Мөн хүний нөөцийн хувьд бэрхшээл тулгарч дахин боловсон хүчин сургах зардал гарна. Байгууллагын нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлж, хамт олны харилцаа таагүй болдог талаар ХЭҮК-ийн илтгэлд дурджээ.
 
Харин албан хаагчид учрах үр дагавар, хор уршгийн хувьд сэтгэл санааны дарамтад орж, айх, өөртөө итгэх итгэл буурдаг байна. Түүнчлэн ирээдүйн амьдралд нөхөж болзошгүй хохирол учруулах, БЗДХ авах эрсдэл үүсдэг аж. Хүсээгүй жирэмслэлт зэрэг нөхөн үржихүйн эрүүл мэндэд сөрөг үр дагаврыг авчирдаг. Ажлын бүтээмж буурах, ажлаасаа гарах, үндэслэлгүй ажлаас халагдах нөхцөл болдог. Хамт олны дунд нэр төр, байр суурьт сөргөөр нөлөөлах, хамт олны дунд нэр хүнд нь унах зэрэг олон сөрөг үр дагаварууд бий болдог байна. Судалгаанд оролцсон төрийн захиргааны албан хаагчид ажлын байрны бэлгийн дарамтад хэр зэрэг өртсөн талаар 2021 онд хийгдсэн судалгааны дүнгээр төрийн захиргааны албан хаагчдын 26.9 хувь буюу дөрөвний нэг (хэлэхийг хүсэхгүй байгааг нийлүүлж тооцвол гуравны нэг) нь бэлгийн дарамтын нэг болон түүнээс дээш төрлийн үйлдэлд өртжээ.
 
Харин зургаан хувь нь энэ тухай хариулахыг хүсэхгүй байгаагаа илэрхийлсэн байна. 2022 онд хийсэн панел судалгааны дүнгээр, 25.2 хувь ажлын байрны бэлгийн дарамтын 12 төрлийн илрэлийн аль нэгт өртсөн, 4.8 хувь хэлэхийг хүсэхгүй гэж хариулсныг өмнөх судалгааны дүнтэй харьцуулахад бага зэрэг (1.7 хувь) буурсан дүн харагдаж байна .
 
2021 онд төрийн захиргааны албан хаагч эмэгтэйчүүдийн 7.9 хувь илэх, үнсэх таалах үйлдэлд өртсөн бол 2022 онд 6.5 хувь нь бэлгийн харилцаанд орохоор завдах, дайрах үйлдэлд өртсөн гэжээ. Мөн 2021 онд 92 эмэгтэй, 2022 онд 82 эмэгтэй “хүчиндүүлэх” үйлдлийн хохирогч болсноо шууд илэрхийлжээ.
 
“Байгууллагууд бэлгийн дарамтыг үл тэвчих орчныг бүрдүүлэх зайлшгүй шаардлагатай байна”
 
Жендэрийн тухай, Төрийн албаны тухай, Хөдөлмөрийн тухай хуульд зааснаар байгууллага бүр “Бэлгийн дарамтаас урьдчилан сэргийлэх ажлыг тогтмол явуулах ёстой” гэсэн үүрэгжүүлсэн заалт байдаг. Гэвч бэлгийн дарамттай холбоотой хүний эрхийн сургалтыг зохион байгуулах хүний нөөц хангалтгүй байдаг байна. Байгууллагууд дээрх чиглэлээр сургалтууд авдаг ч энэ нь бүрэн дүүрэн хүрч чадахгүй байгаа нөхцөл байдал байна. Мөн байгууллагууд дотроо хууль эрх зүйн мэргэжилтэнтэй байдаг тул холбогох хуульд заасны дагуу байгууллагуудын хууль эрх зүй хариуцсан мэргэжилтнүүд тодорхой мэдээллийг хүргэх боломжтой юм.
 
Мөн бэлгийн дарамтад өртсөн то­хиол­долд хэнд, хаана хандахыг байгуул­ла­гууд дотоод журамдаа тодорхой зааж өгөх ёстой байдаг. Гэвч энэ үүрэг нь за­рим байгууллагад төдийлөн сайн хэрэгж­дэггүй учраас хохирогчид хаана, хэнд хандахаа мэдэхгүй байх, энэ тухай мэ­дээ­лэхээсээ айж, ичих тохиолдол байсаар байна. 
 
Иймд ажлын байрны бэлгийн дарамтад өртөхгүй байх, даамжирхаас сэргийлэхийн тулд “хийж байгаа үйлдэл чинь тааламжгүй байна”. “Та болино уу” гэж тухайн хүнд ганцаарчлан мэдэгдэх. Хэрэв нэмэр болохгүй бол цаг хугацаа, нөхцөл байдал, яг ямар тааламжгүй зан үйл байсан, түүнд хэрхэн хариу үзүүлснээ, гэрчүүд байвал нэрсийг нь жагсаан, зураг мессеж, и-мэйл илгээсэн бол хуулбарлан нэгтгээд тэмдэглэх, аюулгүй газар хадгалах. Тухайн хүний дарга эсвэл ажил олгогчид мэдэгдэж, хариуцлага хүлээлгэж, хохирлыг арилгах арга хэмжээ авахыг шаардах. Хэрэв ажил олгогч арга хэмжээ аваагүй бол холбогдох байгууллагуудад хандах ёстойг ХЭҮК-оос зөвлөлөө. Харин байгууллагууд дотоод журамдаа “Ажлын байран дахь бэлгийн дарамтаас урьдчилан сэргийлэх, гарсан гомдлыг барагдуулах хэм хэмжээг” тодорхой тусгах.
 
Ажлын байран дахь бэлгийн дарамтыг танин мэдэх, илрүүлэх, хариу арга хэмжээ авах, урьдчилан сэргийлэх сургалтыг ажил олгогч, удирдах албан тушаалтан, ажилтнуудад тогтмол зохион байгуулж, бэлгийн дарамтыг үл тэвчих орчныг бүрдүүлэх.
 
Ажлын байранд бэлгийн дарамт гарсан тохиолдолд үйлдсэн этгээд хэн байхаас үл шалтгаалан хариуцлага хүлээлгэх, хуулийн байгууллагад мэдээлэх. Ажлын байран дахь бэлгийн дарамтад өртсөн ажилтанд дэмжлэг үзүүлэх, сэтгэл зүйн болон эрүүл мэндийн тусламж авах боломжоор хангах, гомдлыг хянан шийдвэрлэх явцад илэрсэн хувь хүнтэй холбоотой мэдээллийг нууцлах. Мэдээллийн самбарт тухайн чиглэлийн мэдээллийг тогтмол байршуулж, урьдчилан сэргийлэх ажлыг үр дүнтэй зохион байгуулах. Байгууллагын хаалга, ханыг шилэн болгох. Холбогдох төрийн болон төрийн бус байгууллагатай хамтран ажлын байрны бэлгийн дарамтаас урьдчилан сэргийлэх, түүнтэй тэмцэх олон улсын болон үндэсний компанит аянд оролцох, хамтран ажиллах хэрэгтэй байна. Ажлын байрны бэлгийн дарамт зөвхөн нэг хүний асуудал биш. Энэ нь байгууллагын соёлыг харуулж буй толь юм. Хэрэв хэн нэгэн айдастай ажиллаж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж чадахгүй байвал тухайн хамт олон эрүүл орчныг бүрдүүлээгүйн илэрхийлэл гэдгийг судалгаагаар харуулж байна. Иймд хүн бүр, байгууллага болгон ёс зүйтэй, эрүүл харилцаатай байх нь ажлын байрны бэлгийн дарамт гэх “хар толбо”-ноос ангид байх хамгийн чухал алхам юм. Түүнчлэн холбогдох байгууллагууд болон гэрчүүд хүний эрхийн төлөө тэмцдэг байх нь энэ төрлийн зөрчил даамжрах, хохирогчийг хамгаалах гол хүч болдог гэдгийг кейсүүд харуулж байна.
 
 
Ч.БЯМБАХАЖИД
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
]]> zulaa Tue, 19 May 2026 10:42:58 +0800 Хөлөөр нь алхуулж оруулсан хүүгээ хөгжлийн бэрхшээлтэй болгочхоод байхад Шүүх эмнэлэг үхсэн гэж дүгнэлт гаргажээ http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2616 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2616
Одоогоос 14 жилийн өмнө буюу 2012 онд Баянхонгор аймгийн иргэн Мөнхдаваагийнх голомт залгах хүүтэй болж, ээж аавынхаа эрдэнэ, эрхэм хүмүүн хэмээн бэлгэшээн Эрхэмбаяр гэж нэрлэж байжээ. Тэд хүүгээ эрүүл, саруул өсгөж бойжуулан долоон настайд сургуульд элсүүлжээ. Гэвч эрдэм сурахаар сургуульдаа явсан хүү нь гэдэс, толгой өвдөөд байна гэсээр гэртээ ирсэн тэр өдрөөс хойш тэдний амьдралын хар бараан өдрүүд эхэлсэн байна.
Энэ талаар хүүгийн аав Мөнхдаваа “Хүү минь үсэглэлийн баярынхаа маргааш сургуулиасаа толгой, гэдэс өвдөөд байна гэсээр ирсэн. Сумын эмчид үзүүлэхэд хоолой нь өвдөж, ханиад хүрсэн юм шиг байна гэсэн. Гэвч өвдөлт нь улам нэмэгдсэн. Тиймээс маргааш нь дахин эмчид үзүүлэхэд Баянхонгор аймгийн Нэгдсэн эмнэлэгт үзүүлэхийг зөвлөсөн. Эмчийн зөвлөмжийн дагуу Баянхонгор аймгийн Нэгдсэн эмнэлгийн мэс заслын тасагт үзүүлэхэд Бат-Очир гэдэг эмч “Олгой биш байна. Хүүхдийн эмчээс зөвлөгөө ав” гэсэн. Хүүхдийн эмч Ганболд “Хэвлийн үрэвсэл байна. Манайд хамааралгүй. Мэс заслын тасагт үзүүл” гэж хэлсэн. Буцаад бид мэс заслын тасагт очиход ээлж солигдож Энхчулуун гэдэг эмч гарч байсан. Цусны шинжилгээ, эход ч харалгүйгээр олгой байх магадлалтай байна гээд мэс засалд оруулахаар болсон. Хагалгааны эхэнд мэдээгүйжүүлэлтийн эмч нугасаар мэдээгүйжүүлэлт хийсэн боловч хүүхэд мэс заслыг мэдрээд байна гэж судсаар дахин мэдээгүйжүүлэлт хийсэн. Энэ үед хүү маань ухаан алдаж, зүрх нь зогсож, Баянхонгор аймгийн Нэгдсэн эмнэлэгт 11 хоног ухаангүй байсан. Тиймээс бид Говь-Алтай аймагт буусан онгоцыг хувиараа түрээслэн Эх нялхаст яаралтайгаар ирсэн. Ингээд 14 хоногийн дараа хүү маань ухаан орж, сэргэсэн. Сэргээд бүх бие нь чангаралтай, ам нь ангайсан, гар хөл татсан буюу саажилттай юм шиг болсон” гэсэн юм.
Хоёр хөлөөр нь алхуулаад мэс заслын өрөө рүү оруулсан хүүгээ хөгжлийн бэрхшээлтэй болчих нь гэж тэд зүүдлээ ч үгүй байсан байх. Гэтэл хүүгийн тархи үхжиж хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон байжээ. Тиймээс хуулийн байгууллагад хандаж үнэн мөнийг тогтоолгоход мэдээгүйжүүлэлтийн улмаас тархины эд үхэжсэн гэсэн шийдвэр гарчээ.
Энэ тухай “Сар гаруйн дараа буюу долоодугаар сард цагдаа, прокурор, мэргэжлийн хяналт зэрэг харьяалагдах бүх байгууллагад шалгуулахаар хандсан. Шинжээч эмчийн дүгнэлтэд үрэвсээгүй олгойг авсан байна. Мэдээгүйжүүлэлтийн эмч хоёр өөр мэдээгүйжүүлэлт хийсний улмаас тархи үхэжсэн байна гэсэн дүгнэлт гарсан. Эрүүл мэндийн яамны эмгэг судлалын эмч нар эд эсийг шинжлэхэд мухар олгойн бүтэц хэвийн, эмгэг өөрчлөлт илэрсэнгүй хэмээн үзсэн. Аймгийн мэргэжлийн хяналтаас цусны шинжилгээ авч, эход харалгүйгээр олгойг авсан. Мэдээгүйжүүлэлтийн эмч хүүхдэд нугасаар болон судсаар давхар мэдээгүйжүүлэлт хийсэн байна. Энэхүү тархины үхжил нь эмч нарын хариуцлагагүй үйлдлээс болсон байна гэж үзсэн. Хоёр жил гаран цагдаагийн байгууллагаар шалгуулахад Мөрдөн байцаагч, Хошууч Гансүх шүүхийн үндэсний хүрээлэнгийн долоон эмчийн дүгнэлт гаргуулна гэж материалаа хот руу явуулсан гэсэн. Ингэхдээ хүүхдийг маань материалыг авч эмч нар хүргэж өг гэсэн. Өөрөөр хэлбэл, хотод сурдаг хүүхдээр маань хоёр жил материалаа зөөлгөж, эмч нарт хүргүүлчхээд 2021 оны гуравдугаар сард дахин нөгөө долоон эмчийн материал дутуу гэх болсон.
Ингээд Шүүхийн үндэсний хүрээлэнгийн долоон эмчийн дүгнэлтийг дахин гаргуулах ёстой болж байгаа юм. Дээрх долоон эмч буюу Шүүх шинжилгээний Цагдаагийн хошууч Ганболд, Амартүвшин, Отгонбаяр, Ганбат, Энхжаргал, Бямбасүрэн гэх долоон эмчийн анхны дүгнэлтэд Мөнхдаваагийн Эрхэмбаярын нас барсан шалтгаан нь үрэвсэлттэй, улайлттай олгой авснаас болсон гэж үзсэн. Амьд хүүхдийг минь үхсэн болгож дүгнэлт гаргуулж ирсэн. Дараагийн дүгнэлт буюу дээрх нэр бүхий долоон эмч нь “Асуудлыг тогтоохоор шүүх эмнэлгийн нэмэлт шинжилгээ хийв” гэсэн дүгнэлт хийсэн байсан. Ингэхдээ найман настай Эрхэмбаярын үрэвсэлтэй, улайлттай олгойг авсан нь зөв байна. Талийгаач Мөнхдаваагийн Эрхэмбаяр найман настай, эрэгтэй, нас барсан шалгааныг болон бусад асуудлыг тогтоохоор шүүх эмнэлгийн нэмэлт шинжилгээг хийв гэсэн хариу ирсэн.
Баянхонгор аймгийн цагдаа, прокурор гурван жил гаруй энэ хэргийг шалгаж, материалаа унаанд дайж, хүүхдээр минь дамжуулчхаад эцэст нь хүүг минь үхсэн болгож дүгнэсэн. Эцэст нь 6-7 удаа шүүх хурал болсон ч энэ зөрүүтэй дүгнэлтийнхээ алийг нь зөв эсэхийг ч мэдэхгүй, шийдэж чадахгүй байсаар 2023 онд сүүлийн шүүх хурал болсон. Шүүхийн тогтоол унтуулгын эмч буюу мэдээгүйжүүлэлтийн эмчийг буруутайд тооцов гэсэн боловч өршөөлд хамрагдаж байгаа гэсэн утга бүхий мэдэгдэл ирүүлсэн. Үүнд нь “Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 5.1 дүгээр заалтыг баримтлан шүүгдэгч Алтанзаяад холбогдох эрүүгийн хуулийн 15.1 дүгээр зүйлд заасны дагуу эрүүгийн хэргийг өршөөн хэрэгсэхгүй болгов" гэсэн. Хариуцах эзэнгүй ийм шийдвэрийг гаргасан. Шүүхийн тогтоол нь эмчилгээний явцад гарсан зардлыг гаргуулж болно гэсэн байсан. Өмнөх зардлуудыг 2023 онд гарсан шүүхийн тогтоолд гаргуулахаар гарсныг төлсөн. 2023 оноос хойш эмчилгээ хийлгэсэн зардлыг Нэгдсэн эмнэлгээс иргэний шүүхээр нэхэмжлэл  гаргаж 2023-2024 онд 3.5 сая төгрөгийг олгуулахаар болсон байдаг. Гэвч Баянхонгор аймгийн Нэгдсэн эмнэлгээс 200-500 мянган төгрөгөөр цувуулсаар өнгөрсөн жил дуусгасан. Өнгөрсөн жил 2.6 сая төгрөгийн эмчилгээг бид хувийн эмнэлэгт хийлгэсэн. Бас иргэний шүүхээр нэхэмжилж, олгуулахаар болсон боловч Нэгдсэн эмнэлгээс нэг ч төгрөг олгогдоогүй байна. Шүүх, хууль бидэнд үйлчилж байгаа байдал ийм л байна.
Эцэст нь бид 100 хувийн асаргаанд байдаг хүүхэдтэй үлдэж, шүүх эмнэлэг нь үхсэн гэж тодорхойлж, буруутай этгээд нь өршөөгдөөд л үлдэж байна.
Өнөөдөр миний хүү залгиж, зажилж, ч чадахгүй байдалтай байна. Төрийн эмнэлэг, шүүх нь иргэдэд ингэж үйлчилж байна гэж Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, холбогдох яамдын сайд нарт хандахад хэн ч тоохгүй байна. Тухайлбал, бид 2022 оноос хойш Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Эрүүл мэндийн сайд, Гэр бүл хөгжлийн яам зэрэгт хандсан ч хэн ч бидэнд хариу өгөөгүй. Ерөнхий сайд Н.Учрал Баянхонгор аймагт ирэхэд Хуульзүйн сайд, Эрүүл мэндийн сайд, холбогдох Засгийн газрын гишүүдэд учир байдлаа танилцуулсан. Гэвч хэн ч тоохгүй байна лээ. Тиймээс бид хүүхдийг минь хөл дээр минь босгож өгөхийг шаардаж байна.  Шинжээч эмч нарын зөрүүтэй дүгнэлт, хохироосон эмч, цагдаа нарт гомдолтой байна” гэсэн юм.
Эрүүл саруул, гүйж явсан хүүгээ эмчлүүлэх гэж ороод хөгжлийн бэрхшээлтэй болгож, дээрээс нь хууль шүүх нь үхсэн хэмээн дүгнэлт үйлдсэн энэ хариуцлагагүй үйлдэлд хэн хариуцлага хүлээх вэ. Ардад ээлгүй, танил талдаа үйлчилдэг тогтолцоог өөрчлөх шаардлага үүссэнийг дээрх иргэдийн ярианаас харж болохоор байна.
 
Бямбагэрэлийн БАЯРЖАВХЛАН
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
2026 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 14. ПҮРЭВ ГАРАГ. № 92 (7834)
]]> zulaa Mon, 18 May 2026 15:21:19 +0800 Ж.Эпштейний хэрэг парламентын түвшинд яригдаж, шалгах ажлын хэсгийг байгууллаа http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2611 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2611
Өнгөрсөн долоо хоногт болсон улс төрийн үйл явдлуудыг тоймлон хүргэж байна.
УИХ эс үйлдэхүйгээр Үндсэн хуулийн зөрчлийг бий болгож байна гэж үзэв
Үндсэн хуулийн Цэцийн дунд суудлын хуралдаанаар Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа Үндсэн хуулийн гучдугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт зааснаар 4 жил байна.” гэж заасан нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Гучдугаар зүйлийн 2 дахь хэсгийн “Ерөнхийлөгчөөр тавин нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан, Монгол Улсын уугуул иргэнийг зургаан жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа сонгоно.” гэж заасныг зөрчсөн эсэх тухай маргааныг хянан хэлэлцээд Үндсэн хуулийн зөрчил гэж дүгнэлээ.  Үндсэн хуулийн Цэцэд мэдээлэл гаргасан иргэн Д.Отгонбат “2019 онд Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, дагаж мөрдөх журмын тухай хууль мөн баталж, холбогдох хууль тогтоомжуудад өөрчлөлт оруулах чиглэлийг Засгийн газарт өгсөн. Үүнд Ерөнхийлөгчийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах хуваарь гаргасан. Үүний дагуу 2020 онд Ерөнхийлөгчийн хуулийг Үндсэн хуульд нийцүүлж өөрчлөх байсан. Өнөөдөр 2026 он. Үндсэндээ зургаан жил Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөд хуулиудыг нийцүүлээгүйгээс Үндсэн хуулийн зөрчил болсон. УИХ эс үйлдэхүйгээр Үндсэн хуулийн зөрчлийг бий болгож байна гэлээ.  УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ц.Сандаг-Очир “Засгийн газраас хуулийн төслийг өргөн бариагүй. Тиймээс УИХ өнөөдрийг хүртэл хуулийн төслийг хэлэлцээгүй, хууль хоорондын зөрчил байна” гэлээ.  Иймээс Цэцээс Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийг  Үндсэн хуульд нийцүүлэх дүгнэлт гаргалаа.
Ж.Эпштейний асуудлаар шүгэл үлээж ажлын хэсэг байгуулав
“Шилэн данс” ТББ-ын тэргүүн Б.Цогтгэрэл Ж.Эпштейний хэрэг, түүнтэй холбоотой материалуудыг дэлгэж шүгэл үлээж, олон анхааралд хүргэв. Улмаар парламент энэ асуудалд анхаарч, ХЗДХ-ийн сайд С.Амарсайхан ажлын хэсэг байгуулахаар болов. Тэрээр “Эпштейний асуудлууд бол Монгол Улсын гадаад нэр хүнд, дотоод аюулгүй байдал, ирээдүйд учирч болзошгүй улс төрийн нөхцөл байдалтай шууд холбоотой учраас холбогдох байгууллагуудын оролцоотой ажлын хэсэг байгуулж, өргөтгөсөн байдлаар ажиллана. Яригдаад буй асуудлууд дээр мэргэжлийн экспертүүдийг оролцуулах замаар тодорхой хугацаанд нарийн дүн шинжилгээ хийж, бодитой мэдээллийг олон нийтэд өгнө. Ямар нэгэн асуудал байгаа бол тэр эргэлзээг тайлах ёстой. Хэрэв манай улсад хамааралгүй сенсац, сураг төдий асуудлыг мухарлах ёстой. Ямар асуудлууд дээр уулзалт яриа явсан, сөрөг эерэг үр дагавар юу байсныг тодорхой болгох үүднээс ажлын хэсэг байгуулж мэдээлэл өгнө” гэлээ. “Шилэн данс” ТББ-ын тэргүүн Б.Цогтгэрэлийн хувьд манай сонинд өгсөн ярилцлагадаа “2016 оны УИХ-ын сонгууль, 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой мэдээллүүд харилцсан е-мэйл болон холбогдох баримтуудад дурдагдсан байна. Тухайн үеийн сонгуулийн нөхцөл байдал, улс төрийн өрнөл, нэр дэвшигчидтэй холбоотой мэдээллүүдийг цаг тухайд нь дамжуулсан. Мөн “60 тэрбум”-ын бичлэгийг АНУ-ын студид шинжлүүлсэн асуудалд Ж.Эпштейн  оролцсон гэдэг нь тогтоогдсон. Мөн тухайн үеийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Х.Баттулга ялсны дараа түүнд баяр хүргэж, баяр талархал илэрхийлсэн байдаг. Мөн Ч.Ганбат гэх хуулийн фирмийн захирал тухайн үеийн улс төрийн мэдээллүүдийг тогтмол хүргэж, харилцан дэмжлэг туслалцаа авч байсан тухай е-мэйлүүд ч байна.  Тэгэхээр одоо хамгийн гол асуудал нь дэмжлэг, туслалцаа гэдэг нь чухам юу байв гэдгийг шалгах хэрэгтэй.  Парламент энэ асуудалд Хянан шалгах түр хороо байгуулж болно. Мөн Засгийн газрын түвшинд ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж болно гэсэн байдаг.
Томоохон төслүүдийг үргэлжлүүлэх “төсөв”-ийн хууль парламент дээр “унав”
Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станц, нефть боловсруулах үйлдвэр, “Сэлбэ дэд төв”-ийг санхүүжүүлэхтэй холбоотой Гадаад зээллэгийн ашиглалтын тухай хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүдийн олонх дэмжсэнгүй. Хууль, тогтоолын төслийг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх бус нийт гишүүдийн олонхи буюу хамгийн багадаа 64 гишүүний саналаар баталдаг. Гэвч энэхүү хуулийн төслийг батлахыг 61 гишүүн дэмжлээ. Ингэснээр хуулийн төсөл батлагдсангүй, хууль санаачлагчид нь буцаав.  Уг хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүн Н.Алтаншагай нарын 21 гишүүн өргөн мэдүүлсэн. Төслийн агуулга нь Газрын тос боловсруулах үйлдвэр барихаар Энэтхэг улсын Засгийн газраас авсан, Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцыг барихаар БНХАУ-аас авсан хөнгөлөлттэй зээл, Сэлбэ дэд төвийг бүтээн босгохоор бонд босгож авсан зээлүүдийг өрийн хязгаараас гаргаж бүрэн зарцуулах байв. Энэ хуулийг төсөл батлагдсан бол дээрх гурван төслийг хэрэгжүүлэхэд зарцуулах зээлийн хэмжээ өрийн хязгаарт хамаарахгүй болох байлаа. Ийм хууль баталж авсан зээлээ хязгааргүйгээр бүрэн зарцуулахгүй бол эдгээр төслүүдийн бүтээн байгуулалт удаашрахаар болоод байгааг хууль санаачлагчид учирласан юм. УИХ-ын дарга С.Бямбацогт ч санал хураалтын өмнө "Энэ чухал санал хураалт шүү, гишүүд ээ. Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын бүтээн байгуулалтаа эрчимжүүлж эрчим хүчний тусгаар тогтнолоо олж авах, дотооддоо газрын тос боловсруулах үйлдвэртэй болж шатахууныхаа үнийг бууруулах ач холбогдолтой төсөл шүү" гэсэн юм. Гэвч УИХ хуулийн төслийг батлахаас татгалзлаа.  Хуулийн төслийг УИХ-аар хэлэлцэх үед Сэлбэ дэд төвийн төслийг хуулийн төслөөс хасах ёстой гэсэн маргаан үүссэн юм. Үүнтэй холбоотойгоор УИХ дахь МАН-ын бүлэг завсарлага авч хэлэлцсэн.
С.Баярцогт: Ирэх сарын 21-нд нөхөн сонгууль бидний эхний сорилт байх болно
АН-ын Үндэсний бодлогын хороо намынхаа ерөнхий нарийн бичгийн дарга, дэд дарга нарыг сонголоо. Тус намын дарга О.Цогтгэрэл намынхаа ерөнхий нарийн бичгийн даргад С.Баярцогтыг нэр дэвшүүлэн хэлэлцүүлсэн юм. Үндэсний бодлогын хорооны 338 гишүүн санал хураалтад оролцож, 224 гишүүний саналаар С.Баярцогтыг АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгожээ. Ингэснээр АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байсан тэрээр жинхлэгдлээ. Мөн АН-ын дэд даргаар Л.Мөнхбаясгалан, Д.Энхтуяа, Н.Ганибал, П.Мөнхтулга, Ч.Өнөрбаяр нарыг сонголоо.  Үндэсний бодлогын хуралдаанаар томилгоо хийснээс гадна бодлогын гурван журам баталжээ. АН цаашдаа бодлогын зөвлөлүүдэд хуваагдан ажиллах аж. ҮБХ 12 бодлогын зөвлөлтэй ажиллана. Түүнчлэн ҮБХ-ны хуралдаанаар Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээ хэрхэн тодруулах процессоо баталж, УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшүүлэх эрх зүйн баримт бичгээ гаргасан байна. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга С.Баярцогт: -Дөрөв, таван сарын турш үргэлжилсэн шинэчилсэн бүртгэл, зохион байгуулалт, Их хурлаа хийж Хяналтын ерөнхий хороо байгуулах, ҮБХ-оо байгуулж дууслаа. АН олон ургалч үзлийг уралдуулдаг, ардчилсан, нээлттэй чөлөөтэй нам. Бид цэгцтэй нам болж чадаж байгаа. Манай таван дэд дарга олон салбарыг төлөөлж, чиглэлүүдээ хариуцан ажиллана. Мөн манай намд байдаг таван фракцыг төлөөлж байгаа. Бидний өмнө маш олон ажил байна. Зургаадугаар сарын 21-нд болох аймаг, ИТХ-ын нөхөн сонгуульд бэлдэж эхэлсэн. Энэ бол бидний шинэчлэлийн хамгийн эхний сорилт болно. Таван аймаг 34 суманд нөхөн сонгууль болно. Энэ сонгуулиар АН анхны сорилтоо давна. Энэ сонгуульд маш өндөр зохион байгуулалттайгаар оролцоно” гэлээ.
 
Төмөрбаатарын БАТСАЙХАН
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
2026 ОНЫ ТАВДУГААР САРЫН 11. ДАВАА ГАРАГ. № 89 (7831)
]]> zulaa Tue, 12 May 2026 14:34:48 +0800 Ногоон дугаар олгогдохгүй автомашинууд http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2610 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2610
Зам тээврийн яамнаас цахилгаан хөдөлгүүртэй автомашины хэрэглээг дэмжих, тодорхой ангиллын дагуу ногоон дугаар олгох талаар мэдээлэл өглөө.
Энэ талаар Зам, тээврийн хөгжлийн яамны Автотээврийн бодлого, зохицуулалтын газрын дарга Э.Мөнхнасан "Цахилгаан тээврийн хэрэгслийг дугаарын хязгаарлалтаас чөлөөлөх шийдвэр өчигдөр гарсан. Олон нийтийн дунд ойлгомжгүй асуудлууд гарч байх шиг байна.
Импортоор орж ирсэн 100 хувь цахилгаан машинд ногоон дугаар олгоно. Үндсэн хөдөлгүүр нь цахилгаан, зай цэнэглэх зориулалт бүхий нэмэлт эх үүсвэртэй цахилгаан тээврийн хэрэгслийг эко ангилалд хамруулж, дугаарын хязгаарлалтаас чөлөөлнө.  Энэ төрлийн 72 автомашин бүртгэлтэй байна" гэлээ.
Дараах тээврийн хэрэгслийг дугаарын хязгаарлалтад хамруулахгүй ногоон дугаар олгоно:  
  • 100 хувь цахилгаан буюу BEV төрлийн автомашинд шууд ногоон дугаарыг олгох юм байна.
  • Мөн EREV төрлийн буюу үндсэн хөдөлгүүр нь цахилгаан, түүн дээрээ нэмээд батарей цэнэглэх зориулалтын нэмэлт эх үүсвэртэй, цахилгаан тээврийн хэрэгслийг эко ангилалд оруулж, дугаарын хязгаарлалтаас чөлөөлөх шийдвэр гарчээ. 
Харин  приус, акуа, хосолмол хөдөлгүүртэй Hybrid тээврийн хэрэгслүүдэд мөн хамаатай гэсэн ташаа ойлголт явж байна. Hybrid тээврийн хэрэгслүүдэд ногоон дугаар олгохгүй гэдгийг онцлов. 
100 хувь цахилгаан болон түүн дээрээ нэмэлт батарей цэнэглэх эх үүсвэр буюу жижиг хэмжээний генератор суурилуулсан тээврийн хэрэгсэлд ногоон дугаар олгох ажээ.
]]> zulaa Tue, 05 May 2026 17:15:58 +0800 Сурагчдын зуны амралт хэзээ эхлэх вэ http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2609 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2609
Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын III улирлын хичээл үргэлжилж байна. Боловсролын сайдын баталсан 2025-2026 оны хичээлийн жилийн бүтцээр III улирлын хичээл есөн долоо хоног үргэлжилнэ.

Энэ хичээлийн жилд:
  • 1-5-р анги 34 долоо хоног
  • 6-9-р анги 35 долоо хоног
  • 10-12-р анги 36 долоо хоног хичээллэж, бүгд 6-р сарын 15-наас зуны амралт эхэлнэ. Төгсөх ангийн сурагчид элсэлтийн шалгалтаа өгөх юм.
]]> zulaa Tue, 05 May 2026 10:56:10 +0800 ИХЭМСЭГ ТҮШЭЭДИЙН ХЭМЖЭЭ http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2608 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2608
(оргилд арай гэж заларсных баяжаад авбал буух цагт амин хувьд улсын хөгжлөөс унацтай)
Дархан цаазат хангай сэргэдэг бол халдашгүй эрхтэй гишүүд ялзардаг аж. Инээх дүр нүүрэндээ идэх санаа цээжиндээ гэх үг яагаад гарсан юм бол? Гишүүнийг тойргийн сонгогчдын хяналтад өгч 3-ны 2 хувийн саналаар эргүүлэн татдаг хууль гялс үйлчилбэл даврагчид гүлс хийнэ. Өөрөөр хэлбэл эргүүлэн татах эрхтэй сонгогчдын толгой дээр хулгайч гишүүн сайдууд дураараа дургиж чадахгүй шогнойно. Даварсан хулгайчдыг хазаарлах ийм хүчирхэг боломж байсаар атал хэрэглэх сортоо манууст төрдөггүй нь маанагийнх. Мэдсээр байж хэмжээгүй эрх дархтаныг хуулийн дээр залж,давруулснаа сонгогчид минь ухаар. Үүнд тэд биш бид буруутай. Тэднийг хуульд захирагдахгүй дархалснаар иргэд эрх мэдэлгүй сүрэг болжээ. Хариуцлага хүлээх хуульгүй болсон “ноёд” ямар ч хэрэг тарина. Эзгүй хээр тарвалзаж амьдарсан тархай бутархай малчдын удам хуулиа нулимаад зоргоор туйлахдаа өчүүхэн ч гудийхгүй.
Хуулийн байгууллага хулгайг нь шалгаж хүч хүрдэггүй бүлэглэлийг дүнхүү сонгогчид “бурхад” хэмээн толгой дээрээ залж ирэв. Тиймээс сонгогдсон хулгайчид буруугүй. Учир нь тэд сонгогдсон. Харин тэднийг төрийн толгойд залсансонгогчид 90 онд Монголд үрсэлсэн ардчиллын үндсийг үхүүлсэн нүгэлтнээр түүхэнд үлдэв. Тийм нүгэлтэн-бүх сонгогчдын дийлэнх учраас тэдний санал ялдаг. Сонгуулийн ялалтыг шийдвэрлэгч-дүнхүү олныг дөрөөлөгчид эрх мэдэлд хүрч эргэлт буцалтгүй хожив. Ёс зүй үнэгүйдэж, авилга хулгай дархлагдан оодорлоо. Тархи үнэгүйдэж, боловсрол хог дээр хаягдав. Сонгогчид гэгээрвэл хулгайчид төрийн толгойд заларч тонгочихгүй. Луйвар хулгайг гишүүд хийдэг-бид мэддэг. Мэдээд яах юм бэ? Бид сонгох эрхтэй ч гэмт хэрэг үйлдсэн гишүүнэээргүүлэн татах хоншооргүй. Гишүүдийн ёс суртахуун хэмжишгүй агаад халдашгүй эрхтэй. Хэмжиж болохгүй ёс зүйн ард авилга хулгай луувар дархлагдав.   
Мандатаа өвөртөлж тангаргаа өргөх ёслолоор төрийн ноёлох оргилд заларснаа мэдэрнэ. Ноёлох оргилд заларсан Танд ямар ч хууль үйлчлэхгүй. Халдашгүй дархан эрхтэй болсон тань хамгийн гол олз. Хууль биелүүлэхээ түвэгшээдэг монгол хүн хуульгүй амьдрахыг диваажин гэдэг. Хууль хүрдэггүй халилд хөл тавьж гэмээнэ томилгоо, шахаа, лиценз, тендер, концесс атганд. Тансаглах мөнгө аминых бус төсвийнх. Өөрийнх нь хураалгасан татвараас тасдаж Та өөрт нь өгөхдөө өөрөөсөө өгч буй дүр эсгэ. Таныг хувиасаа туслав гэж харанхуй сонгогч чинь баярлаж тэнэгтэнэ. Ингэ гэж гишүүн тус бүрт төсвөөс 4 тэрбумыг тараадаг. Шинэ гишүүдэд эхлээд тансаг хаус хүчирхэг жийп бүрэлзэх нь мэдээж. Гэлээ ч архаг гишүүдийн буруу гарын нууц олзны хэмжээг шинэ гишүүд тантмагц хаус жийп юу ч биш болж “Хуульгүй 4 жилээ чамлаж, үтэр түргэн амжиж баяжъя” гэдэг хувиа борлуулах овсгоо чинь эрхэм шинэ гишүүн таныг яаруулна.
Насаараа тансаглахад гарын ая даах бэл хураахгүй аваас ноёлох оргилд нэр нүүр мөнгөө барж авирсны утга юу билээ гэж Та шанална. Хуульгүй хугацаа 4-хөн жил гэж чамлана. Иймхэн хугацаанд төр түмний төлөө тархиа ядраах тэнэглэл болох нь танигдана. Хүн төрөлхтөний хөгжлийн загвар судалж барагдахгүй. Бөөн ядаргаа. Өөртөө хайргүй хүн үгүйтэй адил-ард олондоо хайртай хүн яг үнэндээ УИХ-д байхгүйг ухаарна. Оргилд арай гэж гарсных баяжаад авбал буух цагт эрхэм гишүүнд улсын хөгжлөөс унацтай гэх монгол ухаан дээгүүрээ дийлж буй. Та нарын хэмжээ ердөө энэ.
Барууныг хөгжүүлсэн ардчилал Монголд хараалын бай болов. Өөдрөг яваа монголоо өөдгүй монгол дэгээдэж унагахыг харж бухимдсаар өвгөн миний нас дууслаа. Ардчиллаар явъя гэтэл авилгатай замд будилчхав. Гоё гоё төслийн үлгэрүүдэд самгардалгүй, жаахан хүч хөрөнгөө чадах ганц нэгд төвлөрүүлж, ашиглалтад оруулаад өгөөжийг хүртсэн цагт-үр дүнд хүрлээ гэж занш. Хомс тэнхээ маань үл бүтэх мөрөөдлүүдэд тарамдаж замхарлаа. Олон санаат оргож чаддаггүй. Гадны хорт хатгаас-дүнхүү Монголд дийлж амтшав. Баялаг бүтээх бизнес нь дажгүй цэцэглээд үндэсний хөрөнгөтний зиндаанд дөхвөл барууны гар хөл, хорлон сүйтгэгч гээд өргөн фронтоор дайрна. Цаазалдагсан бол цөөнгүй бизнесмэн, лидер буудуулсан. Хэн хэн буудуулах нь тааж цөхөлтгүй. Хэн хэн буудах нь ч оноож ядалтгүй. Буудах хууль алга. Буудах эх орончид бэлэн. 
Адгийн Монголд ардчилал ахдав уу? Улныхан гэгч бидэнд ардчилал ахдав уу? МАН-ын дараалсан үнэмлэхүй ялалт бахтай ч хэт тасархай нь “монгол сонгогчид хэн бэ” гэх эргэлзээ мөн үү? Мөн. Сонгогчид итгэлээрээ МАН-д ингэж нэгдсэн гэхэд сэжигтэй. Нуулгүй хэлэхэд яг л коммунист сонгууль. Бидний сэтгэхүй либериаль ардчиллаар амьдрах өдий юм уу. 4-р анги төгсөөгүй малчныг их сургуульд оруулсантай ижил-бүдүүлэг харанхуй монголчуудад барууны ардчилал, чөлөөт зах зээлийн программ хүнддэв үү. Адгийн Монголд ардчилал гоёдолгүй яахав гэж тавлан жуумалзах гүрэн ч бий дээ. Бүх сонгогч МАН руу ханардаг ч сөрөг хүчнээр цангагчид дураараа дургигч МАН-ыг хазаарлахуйц санал өгсөн. Найман жилийнхээ луйвар хулгайд МАН сөхрөөд Ц.Туваан, О.Алтангэрэл, Т.Доржханд нарын-эрх мэдэлд нугасгүйг далимдуулж, дампуурсан яамдаа АН, ХҮН-д өгч тарьсан балгаа хөнгөлөхийг санаархав. 
Төмөр замын гацааг Л.Оюун-Эрдэнэ мулталсан юм биш. Төмөр замыг орос олигархиудын захиалгаар Х.Баттулга гацаахад МАН байтугай АН-ын эсэргүүцэл мэдрэгдээгүй. Монголчуудын маллуулж буйг мэдэхийн дээдээр мэдэх-ажил хэрэгч хятадууд боомт холболтыг хүлээж цөхрөөд эцэст нь шууд оролцоход барууны хоригт сульдсан Орос ганц том түшгээ сөрөх тэнхээгүйдэж, манай төмөр зам хөдлөв. Миний болхи таамаг ийм. Женькогийн тарьсан гай 31,5 тэрбумаар тогтохгүй-боомт холболтод 10 тэрбум долларын хохирол учирна гэж Намбарын Энхбаяр шүгэлдэв. Зохиолчид аль ч намд харшилтай. Би ч тиймэрхүү. Сайд дарга болгохгүй бол жир гишүүн байж тэвчдэггүй хулгайчдынхаа хорхойг дарж, шинжлэх ухааныг шүтсэн гавлуудаар бүтцээ сэлбэж, намынхаа онолд нягтраач. Хөгжилд хурд нэмэх хөгшин залуу лидер танай намуудад байна уу? Байвал ардчиллыг үерлэн дэмжих багачууд жилээс жилд олширч гарааныхаа зураан дээр тэмүүлж байна. Намаа самарчаад ялалт өгсөнгүй гэж туних шившиг. Юун түрүү багаар ажиллаж сур. Дарга болох амбицаа аль ч намынхан нэгд эрэмбэлдгээ боль. Улсаа баяжуулж, ядуусаа өөд татахаа голлодог лидер Монголд алга. Өвгөн би хоёр гол намдаа ухаан суухыг ерөөж бичдэг. Сайн муу хэлүүлсэн залуус ная гарсан буурайг энэ үүдээр харах эсэхээ өөрсдөө мэд-би гуйхгүй. Та нарыг бурхан өршөөг.
Гадаад дотоодоос санхүүжилттэй, аюулгүй байдал тусгаар тогтнол гэх хийрхэл нь буцалсан ТББ олонтой улсад гадны хөрөнгө орж ирдэггүй аж. “Гадны хөрөнгө оруулалт их, гаднаас авдаг зээл бага” байхыг зохистой харьцаа гэдэг. Гэтэл манайх гадны хөрөнгө оруулалтыг хаагаад өндөр хүүтэй гадны зээлийг ихэсгэх замаар амиа зогоож үр удмаа өрөнд унагав. Хуулийн орчин Монголд гэнэт хувирч гадныхан хөрөнгөө алдах эрсдэл их. Тооцоотой хөрөнгө оруулагчид зугтсан шалтаг ердөө энэ. Манай ордууд аварга хэрэглэгч Хятадтай хилэлдэг нь барууны хөрөнгө оруулалтыг татаж, өөдлөх ганц өгөгдөл. Энэ өгөгдлийг “чулуу” болго.
Эрх баригчдын нэр хүнд навс унав. Тэд эх орноо сайхан болгоё гэж тэмүүлсэн нь үнэн хөөрхий. Ардчилал чөлөөт зах зээлийг сонгоод зүтгэсэн юм зайлуул. Гэвч мөрөөдөл нь үлгэр мэт аяндаа бүтсэнгүй. Эх орон хөгжих сайхан ч өөрөө баяжих бүр гоё ньявцын дунд тэдний шуналыг бадраав. Улсаа шударгаар удирдах ярвигтай тул халиранхай эрх баригч нар дүнхүү олноо зальдахаар сул олзонд хошуурлаа.Насаараа тансаглахад гарын ая даах бэл хураахгүй аваас нэр нүүр, мөнгөө барж гишүүн болсны ашиг юу билээ. Оргилд арай гэж гарсных баяжиж аваад буувал өөрт-улсын хөгжлөөс унацтай. Хүн төрөлхтөний хөгжлийн загвар судалж барагдахгүй-бөөн ядаргаа. Улсаа хөгжүүлэх бадрангуй мөрөөдөл-дов жалгын аминцар монгол мэхэнд сөхрөв. Залхуу монголчууд зах зээлийн шударга өрсөлдөөнөөс шантарч шогнойв. Бид бусдын адил баяжих дуртай ч мэдээж сул олзоор. Өөртөө хайргүй хүн байдаггүй ч олондоо хайртай нь бас алга. Улсаа хөгжүүлэх эх оронч үзлийг нүүдэлчний аминцар шунал дийллээ.  
Аль нам ялах-ард түмэнд түй ч үгүй. Учир нь тэд бүгд хулгайч. Хулгайч хулгайчаа ялах-олонд ашиггүй. Нийтийн давлагаагаар хулгайчдыг үсгүй хусвал сая цэвэршинэ. Үүний төлөө нийтээр зүтэг. Биесээ барьж идэхээр тэмцэлдэж буй хулгайч бүлэглэлүүдийг төр засгийн тавцангаас орвонгоор нь хус. Нэгийг хусаад нөгөөг үлдээвэл юу ч өөрчлөгдөхгүй. Бүлэглэлүүд цөм ав адил хулгайчид гэдэгт бүү эргэлз гэдгээ давтая. Төр засгийн толгойд нэг ч хулгайч бүлэглэл үлдээхгүй гэх зорилго тавиад түүнийгээ хэрэгжүүлбэл шударга ёс тогтоно. Хулгайч бүлгийг хулгайч бүлэг ялснаар хожил гарахгүй. Ялсан хулгайч бүлэг дархлагдаж ганцаараа даналзана. Луйвар хулгайг хүн ам нийтээрээ элбэж дийлсэн цагт л эх орон гүйцэд цэвэршинэ гэж мэд. Феодализмээс капитализмыг харайхаар 70 жил нисээд “Их өр” гэгчтэй газардсан сургамж саяхных. Магтсаар байж малыг минь барж, маажсаар байж голыг минь таслах дөхсөнийг бүү март.
                                                                                                           2026-04-25

Нийтлэлч Доржготов
]]> zulaa Wed, 29 Apr 2026 11:27:01 +0800 Өмнөговь, Сүхбаатар, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангайд хуурайшилт нэн их байна http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2607 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2607
Хаврын хуурайшилттай байгаа учраас ой хээрийн түймрийн аюулаас сэрэмжлүүлж байна.  Дөрөвдүгээр сарын 18-ны байдлаар хуурайшилттай байгаа аймгуудын мэдээллийг хүргэж байна. 
Нэн их хуурайшилттай: Өмнөговь, Сүхбаатар, Дорноговийн ихэнх нутаг, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, Дундговийн өмнөд хэсгээр хуурайшилт нэн их байна.
Их хуурайшилттай: Дархан, Сэлэнгэ, Говьсүмбэр, Дорнодын ихэнх нутаг, Завханы өмнөд, Баян-Өлгий, Увс, Төв аймгийн баруун, Өвөрхангай, Дундговь, Дорноговь, хойд хэсэг, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Хөвсгөл, Булган, Хэнтийн зарим газраар хуурайшилт их байна.
Дунд зэргийн хуурайшилттай: Хөвсгөлийн баруун, Завханы хойд, Төв аймгийн зүүн, Архангайн өмнөд, Төв аймгийн зүүн хэсэг, Булган, Хэнтийн зарим газраар хуурайшилтийн зэрэг дунд түвшинд байна.
Иймд иргэд, малчид та бүхэн ой хээрийн бүсэд зорчихдоо галын аюулгүй байдлыг чанд сахиж, ил гал гаргахгүй байхыг онцгойлон анхааруулж байна.
Эх сурвалж: ЦУОШГ
]]> zulaa Tue, 21 Apr 2026 15:03:56 +0800 100 сая жил “унтсан” хар нүх дахин идэвхжив http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2606 http://bayankhongor.nutag.mn/index.php?newsid=2606
Одон орон судлаачид J1007+3540 галактикийн төвд орших супермассив хар нүх ойролцоогоор 100 сая жилийн дараа дахин идэвхэжсэнийг илрүүллээ. Тус хар нүх урт удаан хугацаанд идэвхгүй байсны эцэст дахин “сэрж”, өндөр энергийн бөөмсийг сансарт хүчтэй тийрэлтэт урсгалаар цацаж эхэлсэн байна. Эдгээр урсгал нь бараг нэг сая гэрлийн жилийн зайд тархсан бөгөөд эрдэмтэд уг үзэгдлийг “сансрын галт уул” мэт хэмээн тодорхойлжээ.
Ихэнх галактик хар нүхтэй ч энергийн бөөмсийг ийм хүчтэй тийрэлтэт урсгалаар гаргадаг нь нэн цөөн юм. Радио телескопын ажиглалтаар шинэ, идэвхтэй тийрэлтэт урсгалын зэрэгцээ өмнөх идэвхэжилтийн үеийн үлдэгдэл бүтэц давхар ажиглагдсан нь хар нүх ийм маягаар үе үе “сэрж”, дахин идэвхэждэг болохыг нотолсон нь шинжлэх ухаанд шинэ ололт аж. Судалгааны үр дүнг одон орон судлалын нэр хүндтэй “Monthly Notices of the Royal astronomical society” сэтгүүлд нийтэлжээ.
Г.Сансар
https://www.unuudur.mn/a/281267
]]> zulaa Mon, 20 Apr 2026 16:01:55 +0800